Tip van de maand
nuttige wenken en practische tips voor de mineralenverzamelaar


tip 16: microchemie deel 7: calciet of aragoniet
een tip van Paul Mestrom



Niet zo lang geleden was er een discussie binnen de MKA over stukken van Agrigento, Sardinië, Italië. Het ging om zwavel op … wit spul.
Het etiket vermeldde aragoniet, maar bij mijn weten zat de zwavel van die vindplaats altijd op calciet. Zo had ik het in elk geval geleerd en stond het ook op het etiket van het mooie specimen (7 cm groot) in mijn collectie:

zwavel, Agrigento

Tijd dus om maar weer eens in de chemie te duiken.
Calciet en aragoniet zijn beide calciumcarbonaat: CaCO3. Het verschil zit in de kristalstructuur: calciet is trigonaal, aragoniet orthorhombisch.
Als er duidelijke kristallen aanwezig zijn, is het verschil dus goed te zien. Helaas is dat vaak niet het geval.
De eerste test die dan voor de hand ligt is de zoutzuurtest. Als de structuur van de twee mineralen verschillend is, zou je ook een verschil in reactie kunnen verwachten. Helaas: beide mineralen bruisen en het verschil is meestal niet te zien.

De volgende twee testen leveren wel een bruikbaar resultaat op.

1. de Meigen-test: mineraal-poeder met cobaltchloride

Deze test gebruik ik zelf regelmatig. Hij is eenvoudig en werkt snel en goed.

  • maal het poeder van het te onderzoeken mineraal fijn in een vijzel
  • doe het poeder in een reageerbuisje
  • voeg een oplossing van cobaltchloride toe
  • kook het mengsel kort (een minuutje). Doe dit voorzichtig om kookvertraging (waarbij de hele vloeistof in een keer met kracht uit je buis kan spuiten!) te voorkomen!

Aragoniet kleurt lila, calciet blijft wit of kleurt heel lichtjes (bij veel cobaltchloride).
De foto hierboven toont twee buisjes aragoniet-poeder met CoCl2-oplossing. De voorste buis is niet gekookt, de achterste wel.

Om de gevoeligheid va de test te verhogen kan er nog een vervolg aan gegeven worden:

  • giet de vloeistof van het poeder
  • voeg wat water toe, schud goed, laat het poeder bezinken en giet de vloeistof weer af
  • voeg een oplossing van ammoniumsulfide toe

Bij aragoniet kleurt het oppervlak nu zwart door het ontstaan van cobaltsulfide.

Een paar opmerkingen bij deze test:

  • de lila-kleuring treedt op bij alle carbonaten uit de aragoniet-reeks, dus ook bij strontianiet, witheriet en cerussiet
  • de mineralen uit de calciet-reeks (bv magnesiet, sideriet en rhodochrosiet) gedragen zich als calciet
  • zinkhoudende mineralen (smithsoniet!) kleuren groen
  • om de verschillen goed te leren kennen is het verstandig eerst te testen met bekende mineralen!
  • kalk-fossielen (met name foraminiferen) kunnen foute resultaten opleveren

2. de Feigl-test: mineraal-poeder met mangaansulfaat en zilversulfaat

Deze test zou, volgens de literatuur gevoeliger en betrouwbaarder moeten zijn, maar uit eigen ervaring kan ik dat niet bevestigen. Er bestaan verschillende varianten van deze test. De volgende werkwijze is vrij snel uit te voeren:

  • maal het poeder van het te onderzoeken mineraal (niet te) fijn in een vijzel
  • doe het poeder in een reageerbuisje
  • voeg een oplossing van mangaan(II)sulfaat en zilversulfaat toe

Aragoniet kleurt na ongeveer een minuut grijs en wordt vervolgens zwart.
Calciet kleurt pas na een uur of langer grijs.
Ook andere carbonaten vertonen deze reactie, elk met verschillende snelheid. Van snel naar langzaam geordend: aragoniet, strontianiet, witheriet, smithsoniet, cerussiet, dolomiet, calciet, sideriet, magnesiet.
Foutieve resultaten kunnen ontstaan als het poeder te fijn gemalen is of als er ook organisch materiaal aanwezig is.
Ondanks het feit dat deze test als beter aangeprezen wordt ,heb ik er dus wel mijn twijfels bij.

Tot slot:

Over deze analyses is ook een discussie te vinden op mindat:
http://www.mindat.org/mesg-100-179708.html
Meer info verder in de volgende pdf:
http://www.mta.gov.tr/v2.0/eng/dergi_pdf/65/11.pdf

En ten overvloede nog de gebruikelijke waarschuwingen:

  • neem de nodige veiligheidsmaatregelen!
  • zeker bij het verwarmen je veiligheidsbril niet vergeten!
  • gebruik eerst bekend materiaal om de test beter te leren kennen en onder de knie te krijgen

PS Het onderzochte “witte spul” was inderdaad calciet!