Recensie...


"Mineralen herkennen"
Herman van Dennebroek
Tussen 1990 en 1996 heb ik diverse cursussen mineralogie gegeven. Cursussen waarbij zowel theorie over mineralogie als een determinatiepracticum aan de orde kwamen. Voor het practicumgedeelte heb ik in het begin vaak gebruik gemaakt van het boekje Mineralen Determineren, geschreven door Paul Tambuyser. Op een gegeven moment was het boekje uitverkocht. Meerdere malen heb ik aan Paul gevraagd: “Wanneer komt een herdruk uit”? Paul antwoordde dan een beetje ontwijkend. Hij liep met plannen rond om het boekje te herschrijven zodat een tweede druk misschien mogelijk was.
Het bleef een hele poos stil rondom het betreffende boekwerkje. In februari 2003 ontving ik plotseling bericht van Paul: “Herman het nieuwe boek is bijna klaar”.
En wat voor een boek! Tambuyser heeft niet een eenvoudige herdruk gemaakt maar een kompleet nieuw boek geschreven. Een inleiding in de mineralogie van 252 bladzijden speciaal geschreven voor de amateur, met 152 figuren en 50 tabellen. Naast de inleiding zijn er dan nog 83 bladzijden gewijd aan een praktische determinatie tabel.

In zijn woord vooraf zegt Tambuyser over “herkennen”:’Waarnemen is een kwestie van met andere ogen naar iets kijken. Men kan een mineraalspecimen mooi vinden en ervan genieten, maar de geoefende blik zal meer zien dan alleen maar mooie vormen en kleuren”. ”Waarnemen impliceert een zekere basiskennis en het is de bedoeling van deze tekst om die elementaire basiskennis eens door te nemen en op een rijtje te zetten”.
Het boek telt twaalf hoofdstukken: 1) Inleiding, 2) Het ontstaan van mineralen, 3) Chemie en chemische samenstelling, 4) De structuur van kristallen, 5) Morfologie van kristallen, 6) Morfologische kenmerken, 7) Fysische kenmerken, 8) Optische kenmerken, 9) Chemische kenmerken, 10) Mineralensystematiek, 11) Determineren en herkennen, 12) Determinatietabel. Tot slot nog enkele bijlagen.

In de inleiding komen o.a. aan de orde: de definitie van het begrip mineraal, de naamgeving van mineralen. Heel handig is de tabel waarin mineraalnamen in het Nederlands, Engels, Frans, Duits naast elkaar staan.
Hoofdstuk twee behandelt het ontstaan van mineralen. In een compact geschreven tekst wordt uitgelegd hoe mineralen ontstaan; in stollingsgesteenten, pegmatieten, d.m.v. hydrothermale processen, in sedimentgesteenten en in metamorfe gesteenten. Ook in dit stuk zijn vele tabellen opgenomen die in het gebruik heel handig zijn. B.v. een tabel over “mineralen in hydrothermale aders” geordend naar hoge, gemiddelde en lage temperatuur.

Chemie en chemische samenstelling, het 3e hoofdstuk, behandelt atomen, periodiek systeem, elektronenstructuur van het atoom, chemische binding. Er wordt duidelijk uitgelegd hoe de verschillende chemische bindingen ontstaan. Het hoofdstuk eindigt met een alfabetische lijst van 130 mineralen met daarbij de chemische formule, maar ook de uitspraak van die formule. Bijvoorbeeld: analciem, NaAlSi2O6H20, natrium aluminium silicaat hydraat. In maar weinig mineralogische boeken wordt aandacht besteed aan de uitspraak van chemische formules. Hier blijkt hoezeer Tambuyser zich heeft ingeleefd in de amateur voor wie chemie een onbekend fenomeen is.

De structuur van kristallen, hoofdstuk 4, bouwt voort op de kennismaking met de bouwstenen van de materie uit het vorige hoofdstuk. Hoe en waarom schikken atomen, ionen of moleculen zich volgens een bepaald wetmatig driedimensionaal patroon? Aan de orde komen ion-, covalente-, van der Waals- en metaalbinding.
Hebben we eenmaal kennisgemaakt met de kristalstructuur dan wordt in Morfologie van kristallen, de verschillende wetmatigheden die aan kristallen waargenomen kunnen worden verklaard. De onderwerpen: het voorkomen van vlakken in zones, overeenkomstige vlakken, eerste hoofdwet van de kristallografie, symmetrie van kristallen, kristalstelsels en vorm worden met behulp van veel illustraties duidelijk gemaakt. In hoofdstuk 6, Morfologische kenmerken, worden de kristalstelsels met hun symmetrie en de voornaamste vormen aan de orde gesteld. De vele kristaltekeningen in dit hoofdstuk zijn praktisch toepasbaar bij het herkennen van kristallen. Alles bij elkaar drie hoofdstukken (70 bladzijden) gewijd aan kristallografie. Kenners zullen misschien het onderwerp “Miller indices” missen. Dit toch wel moeilijke onderwerp is terecht buiten dit boek gehouden. Voor het leren herkennen van mineralen is kennis van de Miller indices niet noodzakelijk.

Hoofdstuk 7 gaat over: Fysische kenmerken. Onderwerpen als: hardheid, stevigheid, splijting, breuk en dichtheid passeren de revue. Bij de hardheidsbepaling geeft Tambuyser de voorkeur aan een aantal gebruiksvoorwerpen als hulpmiddel; vingernagel, messing spijker (hardheid 3,5) zakmes, glas (hardheid 5,5) en stalen vijltje i.p.v. mineralen uit de hardheidsschaal van Mohs. Voor de hogere hardheden beveelt Tambuyser de hardheidsstiften aan. Ikzelf ben een voorstander van het gebruik van mineralen uit de hardheidschaal van Mohs. Mits de mineraal brokstukjes goed worden gekozen, is de hardheidsbepaling zeer goed uitvoerbaar. Bij het gebruik van gebruiksvoorwerpen bestaat het gevaar van onzuivere bepalingen. Als iemand bijvoorbeeld een stalen vijltje denkt te gebruiken en het vijltje is niet van echt staal gemaakt (en het dus niet de juiste hardheid bezit) dan zijn de bepalingen onzuiver. De hardheid van messing (3,5) en de hardheid van glas (5,5) worden overigens consequent gebruikt in de sleutel tot de determinatie tabel.
Bij het onderwerp dichtheid noemt Tambuyser ook de bepaling van dichtheid m.b.v. zware vloeistoffen. Een heikel onderwerp gezien de grote giftigheid van de vloeistoffen. Zelf een zware vloeistof verdunnen tot een mineraalkorrel in de vloeistof blijf zweven en dus de zelfde dichtheid heeft als de vloeistof, is een handeling die ik niemand zou aanrijden. Temeer omdat er gespecialiseerd apparatuur nodig is om de van de verdunde vloeistof de dichtheid te bepalen. Maar goed, het principe is in ieder geval uitgelegd.

Hoofdstuk 8 behandelt de Optische Kenmerken. Aan de orde komen: kleurspectrum, zichtbaar licht, lichtbreking, dubbele breking, doorzichtigheid, glans, kleur , chromoforen, streepkleur en fluorescentie. Ook in dit hoofdstuk weer veel praktisch bruikbare tabellen b.v. een overzicht van de voornaamste chromoforen in een aantal idiochromatische mineralen.

“Chemische kenmerken”, is de titel van hoofdstuk 9. In dit hoofdstuk worden een aantal eenvoudige chemische tests beschreven: reacties met zuren, verhitting in een glazen buis, smeltbaarheidstest, vlamkleur en boraxparel reacties. Ook de werking en bediening van bunsenbrander en blaaspijp worden uit de doeken gedaan. Wederom ook in dit hoofdstuk vele praktische tabellen met determinatie gegevens.
Bij veel van deze testen geldt dat men uitgebreide referentie proeven met reeds bekende mineralen moet uitvoeren, teneinde tot goede interpretaties te komen. Naar mijn idee ligt hier een taak voor mineralogische verenigingen of kringen om in clubverband cursussen te organiseren. De verdienste van Tambuyser is dat er nu in het Nederlandse taalgebied een mineralenboek voorhanden is waarin op een bruikbare manier chemische testen beschreven worden. Een aanwinst!

Mineralen systematiek, hoofdstuk 10. Na een kort historisch overzicht wordt uit de doeken gedaan hoe het classificatie systeem volgens Strunz (9e uitgave, 2001) in elkaar zit. Dit classificatie systeem wordt het meest in Europa gebruikt. Ook aan de classificatie volgens “Dana’s New Mineralogy” wordt aandacht besteed. Er zijn overigens in Nederland maar weinig systematische verzamelaars die verzamelen volgens de indeling van Dana. Verder in dit hoofdstuk tips over de opzet van een systematische verzameling, waarna een opsomming volgt van 130 mineralen, met hun chemische formule, volgens de indeling van Strunz geordend. De hiervoor genoemde 130 mineralen zijn ook opgenomen in de determinatie tabel. Tot slot worden kort de kenmerken van de verschillende klassen genoemd.

Hoofdstuk 11 gaat over determineren en herkennen. Er wordt allereerst ingegaan op de verschillende analytische methoden en apparaten die de professionele mineraloog ter beschikking staan.Een interessant hoofdstuk voor wie meer wil weten over bijvoorbeeld de electronen microsonde of de röntchen poeder diffractometer. Het hoofdstuk besluit met “mineralen herkennen”en maakt daarmee de overgang naar het tweede deel van het boek, de determinatietabel, hoofdstuk 12.

Allereerst wordt uitvoerig in gegaan op de structuur van de tabel. Vervolgens komt de “determinatiesleutel”, die het vertrekpunt is voor de uiteindelijke determinatie. Bij het systeem van Tambuyser bepaalt met eerst de “glans”van het te onderzoeken mineraal vervolgens kleur, streepkleur, hardheid, splijting en kristalmorfologie. De “glans”is het eerste kenmerk volgens welk men een selectie maakt. Het gaat er hierbij om of het mineraal een uitgesproken metaalglans heeft of niet. Zo niet, dan kijkt men of het mineraal een gekleurde streep heeft of niet; enz. Deze methode wijkt af van wat in de meeste boeken als determinatie systeem wordt uitgevoerd. De praktijk heeft bewezen dat Tambuyser’s methode zeer goed werkt.

In de bijlagen worden een aantal recent verkrijgbare boeken en tijdschriften genoemd. Naast de vermelding van de "Glossary of Mineral Species" had daar ook "Das grosze Lapis- Mineralienverzeichnis" vermeld kunnen worden, een klein missertje. Verder een lijst van alle Belgische en Nederlandse verenigingen op het gebied van mineralen. Als laatste is een uitgebreid register opgenomen

Samenvattend: Verzamelaars die een goede determinatie methode willen toepassen, kunnen met dit boek goed uit de voeten. Helaas wel een beperking: er kunnen maar 130 verschillende mineralen mee gedetermineerd worden; meer mineralen komen niet in de tabel voor. Ik zou wensen dat er meer mineralen in de tabel waren opgenomen, maar waar ligt de grens? Bij 250 bij 500 mineralen? Zo blijft er altijd wat te wensen over.
Voor de beginnende mineralen liefhebber die meer over mineralen wil weten een uitstekend leerboek.
Voor de verzamelaar die al de nodige kennis over mineralen heeft, geeft het boek een beknopte bundeling van die kennis, om nog eens te raadplegen. Met de uitgifte van Mineralen Herkennen is er voor de Nederlandstalige mineralenliefhebbers een belangrijke aanwinst bijgekomen.

Herman van Dennebroek

terug naar "Mineralen Herkennen"